Vitamin nhóm B: khi nào cần bổ sung và ai nên chú ý?

Phần lớn người trưởng thành khỏe mạnh có chế độ ăn đa dạng không cần sàng lọc hay bổ sung vitamin B12 thường quy. Nên cân nhắc bổ sung khi thuộc nhóm nguy cơ như người ăn thuần chay, người cao tuổi, người có bệnh hoặc dùng thuốc ảnh hưởng hấp thu, và phụ nữ chuẩn bị mang thai với acid folic. Nếu nghi ngờ thiếu, hãy hỏi ý kiến bác sĩ thay vì tự dùng liều cao kéo dài.

Khi nào nên cân nhắc bổ sung vitamin nhóm B?

Nhu cầu bổ sung thường xuất phát từ một lý do cụ thể: chế độ ăn thiếu hụt, khả năng hấp thu kém, đang dùng một số thuốc, hoặc đang ở giai đoạn đặc biệt như chuẩn bị mang thai. Trong các dữ liệu đã tổng hợp, hai loại có nhiều bằng chứng nhất là vitamin B12 và acid folic (vitamin B9), nên bài này tập trung vào hai loại đó.

Một tổng quan trên tạp chí American Family Physician không khuyến cáo sàng lọc thiếu B12 ở người trưởng thành có nguy cơ trung bình ¹. Nói cách khác, nếu bạn khỏe và ăn uống đa dạng, việc uống thêm vitamin B không phải là bước mặc định.

Dấu hiệu nào cho thấy có thể thiếu vitamin B12?

Thiếu B12 là nguyên nhân thường gặp của thiếu máu nguyên hồng cầu to và nhiều triệu chứng thần kinh - tâm thần ¹. Một tổng quan gần đây ghi nhận thiếu B12 có thể liên quan đến trầm cảm, lo âu, loạn thần, sa sút trí tuệ và mê sảng ².

Ở người cao tuổi, nồng độ B12 thấp liên quan nhất quán với suy giảm nhận thức, triệu chứng trầm cảm, rối loạn dáng đi và suy yếu, theo một tổng quan gần đây ⁵. Những biểu hiện này khá chung chung và có thể do nhiều nguyên nhân khác, nên không nên tự kết luận mình thiếu B12.

Việc đánh giá cũng không đơn giản. Một tổng quan trước đây cho biết khoảng 50% người thiếu B12 dưới lâm sàng vẫn có nồng độ B12 huyết thanh bình thường, và các xét nghiệm methylmalonic acid, homocysteine nhạy hơn ⁷. Vì vậy, bác sĩ sẽ là người chọn xét nghiệm phù hợp.

Những ai cần chú ý bổ sung vitamin B12 và acid folic?

Với B12, nguồn trên liệt kê các yếu tố nguy cơ cần cân nhắc sàng lọc: từng cắt dạ dày hoặc ruột non, viêm ruột, ăn thuần chay và trên 75 tuổi ¹. Người dùng metformin trên 4 tháng, hoặc thuốc ức chế bơm proton hay thuốc kháng H2 trên 12 tháng, cũng thuộc nhóm cần được cân nhắc ¹. Nguồn này còn khuyên người trên 50 tuổi nên dùng thực phẩm tăng cường B12 hoặc thực phẩm bổ sung, vì hấp thu được cải thiện khi bổ sung ¹.

Với acid folic, nhóm cần chú ý nhất là phụ nữ có thể mang thai. Hướng dẫn khuyến nghị dùng acid folic liều thấp hằng ngày trước khi thụ thai, trong thai kỳ và khi cho con bú. Liều cao chỉ dành cho người từng có thai kỳ bị dị tật ống thần kinh ¹⁰. Đánh giá trên JAMA năm 2023 cho thấy bổ sung acid folic liên quan đến giảm nguy cơ dị tật ống thần kinh trong các nghiên cứu quan sát, và không ghi nhận tác hại về tự kỷ, đa thai hay ung thư ở mẹ ⁸.

Một phân tích gộp (26.275 phụ nữ) cho thấy bổ sung acid folic liên tục khi mang thai có thể hỗ trợ giảm triệu chứng trầm cảm chu sinh. Tuy vậy số thử nghiệm ngẫu nhiên còn ít ¹². Đây là hướng tham khảo, chưa phải lý do để tự dùng liều cao.

Người ăn chay hoặc thuần chay có cần bổ sung vitamin B12 không?

Có, đây là nhóm cần đặc biệt lưu ý. Người ăn thuần chay nằm trong danh sách nguy cơ thiếu B12 cần cân nhắc sàng lọc, và được khuyên dùng thực phẩm tăng cường B12 hoặc thực phẩm bổ sung ¹.

Vấn đề càng quan trọng khi mang thai và cho con bú. Một báo cáo ca kèm tổng quan ghi nhận triệu chứng thiếu B12 ở trẻ nhỏ xuất hiện từ 2 đến 12 tháng tuổi, phần lớn ở trẻ bú mẹ hoàn toàn có mẹ thiếu B12 ³. Nguồn này cảnh báo rằng mẹ ăn chay hoặc thuần chay thiếu B12 có thể gây tổn thương não thai nhi, và nhiều trường hợp không hồi phục hoàn toàn ³. Phụ nữ ăn chay đang mang thai hoặc cho con bú nên trao đổi sớm với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Có nên uống vitamin B tổng hợp (B complex) mỗi ngày không?

Các dữ kiện đã tổng hợp không đủ để khẳng định việc uống B complex hằng ngày mang lại lợi ích cho người khỏe mạnh. Vì thế không nên xem đây là thói quen mặc định. Nếu bạn thuộc một trong các nhóm nguy cơ ở trên, việc bổ sung nên dựa trên nhu cầu cụ thể và tốt nhất có tư vấn chuyên môn.

Cũng đừng kỳ vọng quá mức. Theo nguồn này, bổ sung B12 không làm giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim hay đột quỵ ở người có homocysteine cao và bệnh tim mạch ¹. Ở người đã được chẩn đoán thiếu B12, nguồn này nêu B12 uống liều cao có hiệu quả tương đương tiêm bắp trong cải thiện thiếu máu và triệu chứng thần kinh, còn tiêm bắp cải thiện nhanh hơn ¹. Việc chọn đường dùng và liều là quyết định của bác sĩ.

Khi dùng sản phẩm bổ sung, hãy đọc kỹ nhãn, dùng đúng theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm hoặc ý kiến bác sĩ, và tránh tự tăng liều kéo dài.

Lưu ý: Phụ nữ chuẩn bị mang thai, đang mang thai hoặc cho con bú, người cao tuổi, người có bệnh đường tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc dài ngày (như metformin, thuốc giảm tiết acid dạ dày) nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung vitamin nhóm B. Nếu có biểu hiện như mệt kéo dài, tê bì, giảm trí nhớ hoặc rối loạn dáng đi, hãy đi khám để tìm nguyên nhân thay vì tự dùng vitamin.

Nguồn tham khảo

1. Vitamin B12 Deficiency: Recognition and Management.. American family physician, 2017. PMID 28925645
2. Neuropsychiatric manifestations in vitamin B12 deficiency.. Vitamins and hormones, 2022. PMID 35337631. DOI 10.1016/bs.vh.2022.01.001
3. Vitamin B12 deficiency: case report and review of literature.. The Pan African medical journal, 2021. PMID 34046142. DOI 10.11604/pamj.2021.38.237.20967
4. How I treat cobalamin (vitamin B12) deficiency.. Blood, 2008. PMID 18606874. DOI 10.1182/blood-2008-03-040253
5. Vitamin B12 deficiency among older adults and its associations with geriatric syndromes.. Current opinion in clinical nutrition and metabolic care, 2026. PMID 41128447. DOI 10.1097/MCO.0000000000001171
6. Vitamin B12 in Cancer Patients: Clinical Insights into Deficiency, Excess, Diagnosis, and Management.. Nutrients, 2025. PMID 41156524. DOI 10.3390/nu17203272
7. Vitamin B12 deficiency.. American family physician, 2003. PMID 12643357
8. Folic Acid Supplementation to Prevent Neural Tube Defects: Updated Evidence Report and Systematic Review for the US Preventive Services Task Force.. JAMA, 2023. PMID 37526714. DOI 10.1001/jama.2023.9864
9. The concept of folic acid supplementation and its role in prevention of neural tube defect among pregnant women: PRISMA.. Medicine, 2024. PMID 38728462. DOI 10.1097/MD.0000000000038154
10. Guideline No. 427: Folic Acid and Multivitamin Supplementation for Prevention of Folic Acid-Sensitive Congenital Anomalies.. Journal of obstetrics and gynaecology Canada : JOGC = Journal d'obstetrique et gynecologie du Canada : JOGC, 2022. PMID 35691683. DOI 10.1016/j.jogc.2022.04.004
11. Acid folic and pregnancy: A mandatory supplementation.. Annales d'endocrinologie, 2018. PMID 29433770. DOI 10.1016/j.ando.2017.10.001
12. Continuous supplementation of folic acid in pregnancy and the risk of perinatal depression-A meta-analysis.. Journal of affective disorders, 2022. PMID 35066009. DOI 10.1016/j.jad.2022.01.080

Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin, không thay thế tư vấn của bác sĩ.