DHA cho trẻ: lấy từ thực phẩm hay bổ sung, trẻ có cần không?

Phần lớn trẻ khỏe mạnh có chế độ ăn đa dạng có thể lấy DHA từ thực phẩm: sữa mẹ hoặc sữa công thức phù hợp lứa tuổi cho trẻ nhỏ, cá và hải sản cho trẻ lớn hơn. Bằng chứng về lợi ích của DHA bổ sung ở trẻ khỏe mạnh còn chưa thống nhất. Bổ sung chỉ nên cân nhắc khi trẻ ít hoặc không ăn cá, ăn kiêng đặc biệt hoặc có chỉ định của bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng.

DHA là gì và vì sao được quan tâm trong giai đoạn phát triển của trẻ?

DHA là một axit béo omega-3 chuỗi dài, thuộc nhóm axit béo không bão hòa đa nối đôi (PUFA). Chất này thường được nhắc cùng EPA, một axit béo omega-3 khác. Cả hai có nhiều trong cá và hải sản.

DHA được quan tâm vì liên quan đến thị lực và phát triển thần kinh ở trẻ nhỏ. Một tổng quan cũ nêu rằng DHA có thể hỗ trợ thị lực và phát triển tinh thần ở trẻ nhỏ so với tuổi thai. Chính các tác giả cũng nhấn mạnh cần thêm nghiên cứu có đối chứng tốt trên người ⁵.

Nói cách khác, DHA là chất dinh dưỡng đáng chú ý trong giai đoạn trẻ lớn nhanh. Tuy vậy, các nghiên cứu mới hơn chưa cho phép khẳng định bổ sung DHA sẽ giúp trẻ cải thiện trí tuệ hay thị lực. Phần "Nghiên cứu nói gì" bên dưới sẽ trình bày chi tiết.

Trẻ có cần bổ sung DHA không?

Câu trả lời phụ thuộc vào độ tuổi, chế độ ăn và tình trạng sức khỏe của từng trẻ. Với trẻ khỏe mạnh, ăn uống đa dạng, ưu tiên là đảm bảo nguồn DHA từ thực phẩm trước khi nghĩ đến thực phẩm bổ sung.

Với trẻ nhỏ dùng sữa công thức, một phân tích gộp trên 9 thử nghiệm ngẫu nhiên với 1039 trẻ cho thấy sữa công thức bổ sung DHA và ARA có tác động tích cực lên phát triển nhận thức (SMD 0,21; KTC 95% 0,03–0,38) ². Tuy vậy, kết quả này chỉ áp dụng cho sữa công thức dành cho trẻ nhỏ, không suy ra được cho viên hay siro bổ sung. Cũng trong phân tích đó, điểm MDI và PDI của thang Bayley không khác biệt có ý nghĩa so với nhóm chứng ở kết quả chung ².

Với trẻ sinh non, các tổng quan cho thấy bức tranh chưa rõ ràng. Việc dùng sữa bổ sung axit béo chuỗi dài hay không cần do bác sĩ nhi khoa quyết định, không nên tự quyết ¹².

Với trẻ lớn và thanh thiếu niên, một phân tích gộp nhiều thử nghiệm với 4247 trẻ không thấy tác dụng chính của bổ sung omega-3 lên điểm các bài kiểm tra nhận thức theo từng lĩnh vực ³. Vì vậy chưa có cơ sở để nói mọi trẻ ở độ tuổi này đều cần uống DHA.

Bổ sung có thể được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng cân nhắc khi trẻ ít hoặc không ăn cá, theo chế độ ăn kiêng đặc biệt, hoặc có bệnh lý cần theo dõi. Ngoài các trường hợp này, việc đa dạng hóa bữa ăn thường là hướng ưu tiên.

Trẻ cần bao nhiêu DHA mỗi ngày?

Không có một con số chung cho mọi trẻ. Một tổng quan cho biết mức khuyến nghị tham chiếu về lượng ăn vào (dietary reference intakes) của DHA và EPA vẫn chưa được thiết lập ¹. Khuyến nghị của từng cơ quan, từng hướng dẫn dinh dưỡng có thể khác nhau theo độ tuổi và theo thời điểm cập nhật.

Vì các dữ kiện đã trích không có mức khuyến nghị từ cơ quan y tế dành riêng cho trẻ em, bài viết này không nêu con số liều dùng. Nếu cân nhắc bổ sung, hãy dùng theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm hoặc ý kiến bác sĩ.

Cha mẹ cũng nên lưu ý lượng DHA trong các thử nghiệm rất khác nhau. Ví dụ, trong các thử nghiệm sữa công thức cho trẻ sinh non, nồng độ DHA trung bình là 0,33% (khoảng 0,15%–1%) ¹². Sự khác biệt này là một lý do khiến kết quả giữa các nghiên cứu khó so sánh.

Thực phẩm nào giàu DHA cho trẻ?

Cá và hải sản là nguồn giàu omega-3 chuỗi dài, bao gồm DHA ⁴. Với trẻ nhỏ, sữa mẹ và sữa công thức phù hợp lứa tuổi là nguồn dinh dưỡng chính. Nhiều sữa công thức có bổ sung DHA, nên đọc kỹ nhãn thành phần để biết sản phẩm có chứa DHA hay không.

Khi chọn cá cho trẻ, cần lưu ý đến thủy ngân. Một số loại cá chứa methyl thủy ngân, chất này có thể gây hại cho thai nhi dù cá là nguồn giàu n-3 PUFA ⁴. Vì vậy cha mẹ nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về loại cá và tần suất phù hợp, đặc biệt với phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.

Về cách chế biến, nên nấu chín kỹ, nghiền hoặc xé nhỏ phù hợp độ tuổi, và gỡ kỹ xương để tránh hóc. Với trẻ ăn dặm, cần giới thiệu từng món mới một và theo dõi phản ứng dị ứng. Nếu trẻ có tiền sử dị ứng cá hoặc hải sản, cần hỏi bác sĩ trước khi cho ăn.

Bổ sung DHA có an toàn không?

Dữ liệu hiện có cho thấy omega-3 nhìn chung được dung nạp tốt. Một tổng quan hệ thống, chủ yếu dựa trên người có nguy cơ loạn thần và bệnh tâm thần phân liệt, cho rằng omega-3 PUFA an toàn và dung nạp tốt, kể cả ở liều tương đối cao. Tác dụng phụ thường gặp nhất là triệu chứng tiêu hóa nhẹ ¹⁰. Nhóm đối tượng này không phải trẻ khỏe mạnh, nên chỉ nên xem đây là thông tin tham khảo.

Cũng theo tổng quan đó, nguy cơ kéo dài thời gian chảy máu nhẹ chưa được chứng minh có ý nghĩa lâm sàng, nhưng cần làm rõ thêm ¹⁰. Đây là lý do trẻ có rối loạn đông máu, đang dùng thuốc ảnh hưởng đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần hỏi ý kiến bác sĩ trước.

Ở trẻ và thanh thiếu niên ADHD, một phân tích gộp cho biết bổ sung PUFA không làm tăng tác dụng phụ ⁸. Dù vậy, kết quả này không có nghĩa mọi sản phẩm đều phù hợp với mọi trẻ.

Khi chọn sản phẩm, cha mẹ nên đọc kỹ nhãn: hàm lượng DHA, nguồn gốc, thành phần khác và hướng dẫn sử dụng. Cũng cần xem trẻ có đang dùng nhiều sản phẩm cùng chứa DHA hay omega-3 hay không (sữa công thức, thực phẩm bổ sung, viên dầu cá), vì dễ bị trùng lặp nguồn. Không tự ý tăng liều. Nếu trẻ có biểu hiện khó chịu như đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy hoặc nổi mẩn, nên ngừng dùng và hỏi ý kiến bác sĩ.

Nghiên cứu nói gì

• Phân tích gộp 9 thử nghiệm ngẫu nhiên (đăng trên Nutrients) trên 1039 trẻ nhỏ dùng sữa công thức bổ sung DHA và ARA: có tác động tích cực lên phát triển nhận thức (SMD 0,21; KTC 95% 0,03–0,38). Điểm MDI (WMD 0,20; KTC 95% -0,03 đến 0,43) và PDI (WMD 0,12; KTC 95% -0,11 đến 0,35) của thang Bayley không khác biệt có ý nghĩa. Khi tỷ lệ DHA/ARA là 0,5–1, điểm MDI (WMD 0,55) và PDI (WMD 0,48) khác biệt có ý nghĩa. Giới hạn: kết quả chỉ liên quan sữa công thức cho trẻ nhỏ ².
• Phân tích gộp nhiều thử nghiệm trên 4247 trẻ và thanh thiếu niên: không thấy tác dụng chính của omega-3 lên điểm các bài kiểm tra nhận thức theo từng lĩnh vực. Trong phân tích nhóm con, chế phẩm giàu EPA, chứ không phải giàu DHA, có lợi ở trí nhớ dài hạn, trí nhớ làm việc và giải quyết vấn đề. Có xu hướng có lợi ở nhóm bệnh lâm sàng hơn nhóm không bệnh. Giới hạn: các tác giả đề nghị nghiên cứu thêm về vai trò riêng của EPA và DHA ³.
• Tổng quan Cochrane trên 2260 trẻ sinh non: đa số nghiên cứu không thấy khác biệt có ý nghĩa về thị lực giữa trẻ dùng sữa bổ sung LCPUFA và nhóm chứng. Phân tích gộp Bayley lúc 12 tháng (N = 364) và 18 tháng (N = 494) không thấy tác dụng có ý nghĩa lên phát triển thần kinh. Giới hạn: bằng chứng chất lượng thấp, tác động lên tăng trưởng thể chất không thống nhất ¹².
• Tổng quan hệ thống và phân tích gộp 11 thử nghiệm ngẫu nhiên về bổ sung DHA/EPA ở mẹ mang thai hoặc cho con bú: không thấy liên quan có ý nghĩa với chỉ số nhận thức hay cân nặng sơ sinh của trẻ. Giới hạn: cỡ mẫu nhỏ, chất lượng nghiên cứu đáng ngờ, khó đo nhận thức ở trẻ nhỏ, nồng độ omega-3 trong máu ít so sánh được ¹.
• Một phân tích định lượng (8 thử nghiệm, chủ yếu là bổ sung vào sữa công thức) ước tính tăng 100 mg/ngày DHA ở mẹ làm tăng IQ của trẻ 0,13 điểm. Giới hạn: kết quả giữa các thử nghiệm không nhất quán, và 7/8 nghiên cứu phải ngoại suy từ bổ sung sữa công thức sang chế độ ăn của mẹ ⁴.
• Tổng quan Cochrane (70 thử nghiệm, 19.927 phụ nữ mang thai): bổ sung omega-3 LCPUFA giảm sinh non trước 37 tuần (13,4% so với 11,9%; RR 0,89, bằng chứng chất lượng cao), giảm sinh non trước 34 tuần (RR 0,58) và giảm nguy cơ trẻ nhẹ cân (RR 0,90). Giới hạn: có thể làm tăng thai quá ngày trên 42 tuần (1,6% lên 2,6%) ⁷.
• Phân tích gộp 31 thử nghiệm trên 1755 trẻ và thanh thiếu niên ADHD: không thấy tác dụng của PUFA lên triệu chứng cốt lõi do giáo viên đánh giá, cũng như lên khó khăn hành vi hay chất lượng cuộc sống. Giới hạn: độ chắc chắn của bằng chứng đáng ngờ ⁸.
• Tổng quan Cochrane (5 thử nghiệm, 228 trẻ và thanh thiếu niên trầm cảm, 10–16 tuần): omega-3 có thể giảm triệu chứng trầm cảm (SMD -0,34; KTC 95% -0,85 đến 0,17). Tỷ lệ thuyên giảm là 50% so với 48%, tỷ lệ bỏ cuộc là 18% so với 19%. Giới hạn: bằng chứng rất không chắc chắn, và đây là nhóm trẻ có bệnh, không phải trẻ khỏe mạnh ⁶.
• Tổng quan Cochrane (4 thử nghiệm, 944 người từ 4–55 tuổi bị viêm võng mạc sắc tố): không thấy khác biệt rõ về thị trường giữa nhóm dùng DHA và nhóm chứng. Giới hạn: bằng chứng chất lượng rất thấp, và đây là một bệnh võng mạc hiếm, không đại diện cho trẻ khỏe mạnh ¹¹.

Ai cần thận trọng

Trẻ dị ứng cá hoặc hải sản: cần hỏi bác sĩ trước khi cho ăn các món từ cá hay dùng sản phẩm có nguồn gốc từ cá.

Trẻ có rối loạn đông máu, đang dùng thuốc ảnh hưởng đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật: omega-3 có thể kéo dài thời gian chảy máu nhẹ, dù ý nghĩa lâm sàng chưa rõ ¹⁰. Cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung.

Trẻ sinh non, trẻ có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc: nên hỏi bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng về việc có cần bổ sung hay không và dùng loại nào.

Phụ nữ mang thai và cho con bú: cần hỏi bác sĩ về lượng cá phù hợp và việc bổ sung, vì một số loại cá chứa methyl thủy ngân có thể gây hại cho thai nhi ⁴.

Không tự ý dùng liều cao hay dùng cùng lúc nhiều sản phẩm chứa DHA. Hãy dùng theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm hoặc ý kiến bác sĩ.

Nếu trẻ chậm phát triển, có vấn đề về thị lực, hành vi, tâm trạng hoặc chú ý, hãy đưa trẻ đi khám thay vì chỉ tự bổ sung. Các nghiên cứu trên trẻ ADHD và trầm cảm chưa cho thấy bằng chứng chắc chắn về lợi ích ⁶⁸.

Nguồn tham khảo

1. Impact of omega-3 fatty acid DHA and EPA supplementation in pregnant or breast-feeding women on cognitive performance of children: systematic review and meta-analysis.. Nutrition reviews, 2021. PMID 32918470. DOI 10.1093/nutrit/nuaa060
2. Effects of Different Proportions of DHA and ARA on Cognitive Development in Infants: A Meta-Analysis.. Nutrients, 2025. PMID 40292560. DOI 10.3390/nu17061091
3. Omega-3 and its domain-specific effects on cognitive test performance in youths: A meta-analysis.. Neuroscience and biobehavioral reviews, 2020. PMID 32070694. DOI 10.1016/j.neubiorev.2020.02.016
4. A quantitative analysis of prenatal intake of n-3 polyunsaturated fatty acids and cognitive development.. American journal of preventive medicine, 2005. PMID 16242603
5. Nutrition and development: other micronutrients' effect on growth and cognition.. The Southeast Asian journal of tropical medicine and public health, 1997. PMID 9561639
6. Omega-3 fatty acid supplementation for depression in children and adolescents.. The Cochrane database of systematic reviews, 2024. PMID 39564892. DOI 10.1002/14651858.CD014803.pub2
7. Omega-3 fatty acid addition during pregnancy.. The Cochrane database of systematic reviews, 2018. PMID 30480773. DOI 10.1002/14651858.CD003402.pub3
8. Efficacy and Safety of Polyunsaturated Fatty Acids Supplementation in the Treatment of Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) in Children and Adolescents: A Systematic Review and Meta-Analysis of Clinical Trials.. Nutrients, 2021. PMID 33917727. DOI 10.3390/nu13041226
9. Effects of omega-3, omega-6, and total dietary polyunsaturated fatty acid supplementation in patients with atherosclerotic cardiovascular disease: a systematic review and meta-analysis.. Food & function, 2024. PMID 38224465. DOI 10.1039/d3fo02522e
10. Polyunsaturated fatty acids in emerging psychosis: a safer alternative?. Early intervention in psychiatry, 2014. PMID 24861004. DOI 10.1111/eip.12151
11. Vitamin A and fish oils for preventing the progression of retinitis pigmentosa.. The Cochrane database of systematic reviews, 2020. PMID 32573764. DOI 10.1002/14651858.CD008428.pub3
12. Longchain polyunsaturated fatty acid supplementation in preterm infants.. The Cochrane database of systematic reviews, 2016. PMID 27995607. DOI 10.1002/14651858.CD000375.pub5

Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin, không thay thế tư vấn của bác sĩ.